Op 9 juli 1810 tekende de Franse keizer Napoleon Bonaparte te Rambouillet het decreet waarbij het koninkrijk Holland bij het Franse keizerrijk werd ingelijfd. Als gevolg hiervan was nu ook de Franse wetgeving van kracht in het departement Holland. Dit betekende dat ook Nederlandse jongemannen in de leeftijd  van 20 tot 25 jaar onder de wet op de conscriptie (dienstplicht) vielen. Al vrij snel moest de lichting 1808 (geboortejaar 1788) zich melden. Zij werden gevolgd door de lichtingen 1809 t/m 1813. (geboortig in de periode 1789 t/m 1793). Hoeveel Nederlanders in de periode 1810-1813 in Franse dienst zijn geweest is niet exact bekend. Men schat dat er zo’n 28.000 actief in dienst zijn geweest bij marine of leger, waarvan zeker 70% niet is teruggekeerd. Voor Friesland schat men de cijfers op z’n 3000 dienende jongemannen. Van meer dan 2000 is na 1813 niets meer vernomen.

Filmpje: Sketch over de brieven van dienstplichtig soldaat Romke Eelkes Zandstra door acteurs van toneelgezelschap Tryater

Oproep, keuring, loting en inschrijving

Nadat bekend werd gemaakt welke lichting moest opkomen, kregen alle dienstplichtigen per mairie (gemeente) een persoonlijke oproep. Daar stond in waar en wanneer zij zich voor de keuring en loting moesten melden. Daar konden zij eventuele lichaamsgebreken laten zien en overige rechten op vrijstelling proberen te claimen. De wet op de dienstplicht was vrij ingewikkeld en willekeur bij het verstrekken van vrijstelling was niet ongewoon. De loting geschiedde middels het persoonlijk trekken van een genummerd lot. Iedere mairie moest een van te voren vastgesteld aantal dienstplichtigen leveren. Stel dat de mairie Bozum er 75 moest leveren en er waren 125 jongemannen opgeroepen, dan werden de nummers 1 t/m 75 ingeloot. De hogere nummers waren vrij van dienstplicht. Er waren daarna nog twee legale mogelijkheden om aan de dienstplicht te ontsnappen.

• Het stellen van een plaatsvervanger. Deze zogenaamde remplacant mocht niet ouder zijn dan 35 jaar en moest goed van gedrag en gezondheid zijn.
• Plaatsvervanging door middel van nummerwisseling. Het was toegestaan dat iemand zijn lage nummer ruilde tegen een hoog nummer.

In beide gevallen van plaatsvervanging werd er een notarieel contract opgemaakt. In deze akte werden de voorwaarden voor de plaatsvervanging vastgelegd. Daaronder ook de vrij grote geldbedragen die daarmee gemoeid waren. Het hoogste bedrag dat in Friesland bekend is, bedraagd ƒ 4200,--. Voor die tijd een enorm bedrag als we in aanmerking nemen dat een arbeider slechts een paar honderd gulden per jaar verdiende. Alleen zonen van rijke ouders konden zich op deze wijze aan de actieve dienst onttrekken. Was men eenmaal ingeschreven dan kreeg men vrij snel een oproep en kon men gaan marcheren voor de keizer. Plaats van appel was de militaire kazerne op het Tournooiveld aan de huidige Groeneweg in Leeuwarden. (Aan de straatzijde van de Prinsentuin)

Zoeken naar dienstplichtigen per dorp
De database op de website van Tresoar maakt het mogelijk om per dorp onderzoek te doen naar dienstplichtigen. Daarvoor typt men in het zoekbalkje de naam van de gewenste plaats in. Men krijgt dan een rij namen met diverse en veelsoortige informatie. De hoeveelheid informatie is natuurlijk afhankelijk van het beschikbare bronmateriaal. In ieder geval wordt van alle personen verteld of ze wel of niet dienstplichtig waren, een plaatsvervanger hebben geregeld of mogelijk zelf als plaatsvervanger hebben gediend. Daarnaast krijgen we informatie over mogelijke desertie, overlijden, vermissing en soms over een behouden terugkeer. In een aantal gevallen zijn er berichten bekend van een laatste verblijfplaats. In een aanvullende website van Jan Paasman zijn van 24 Friese conscripts brieven gepubliceerd. Deze brieven geven een persoonlijk beeld van de ontberingen die zij moesten doorstaan.

Vechten voor de keizer. Mantgumers in het leger van Napoleon.